Abdominal Arterler
Abdominal arterler, abdominal aortanın ön yüzeyinden köken alan ve karın boşluğundaki sindirim sistemi organlarını — mide, ince bağırsak, kalın bağırsak, karaciğer, pankreas ve safra kesesini — kanla besleyen arterler topluluğudur. Bu arterler embriyolojik açıdan gastrointestinal kanalın üç bölümüne karşılık gelecek biçimde üç ana gövde altında sistematik olarak düzenlenir: çölyak trunkus, süperior mezenterik arter ve inferior mezenterik arter. Her biri belirli bir embriyolojik bağırsak segmentini besler ve bu segmentasyonun klinik, cerrahi ve radyolojik pratikte derin yansımaları vardır.
Çölyak Trunkus — Ön Bağırsağın Arteri
Çölyak trunkus (truncus coeliacus), abdominal aortanın diyaframı deldikten hemen sonra, T12-L1 vertebra düzeyinde ön yüzeyinden köken alır. Son derece kısa bir gövdeden oluşur; yaklaşık 1-2 cm uzunluğunda olan bu gövde üç ana dala ayrılır ve bu görünümü nedeniyle anjiyografik incelemelerde “çölyak ağaç” ya da “üçayak” olarak tanımlanır.
Sol gastrik arter, çölyak trunkusun en küçük dalıdır; mideyi küçük kurvaturu boyunca besler ve özofagusun alt bölümüne de dallar gönderir. Splenik arter (dalak arteri), çölyak trunkusun en uzun ve en kıvrımlı dalıdır; pankreasın gövde ve kuyruğuna dallar verdikten sonra dalağa ulaşır ve sol gastroepiploik arteri de buradan gönderir. Yaygın hepatik arter ise karaciğere, safra kesesine, mideye ve duodenumun üst bölümüne kan taşır. Hepatik arterin dallanma düzeni bireye göre önemli farklılıklar gösterir; bu varyasyonların bilinmesi karaciğer cerrahisi ve transplantasyon açısından hayati önem taşır.
Embriyolojik olarak çölyak trunkus ön bağırsağı (foregut) besler. Ön bağırsak; özofagusun alt kısmını, mideyi, duodenumun Vater ampulüne kadar olan proksimal bölümünü, karaciğeri, safra yollarını ve pankreası kapsar. Çölyak trunkusun tıkanması ya da darlığı — çoğunlukla medyan arkuat ligament basısına ya da ateroskleroza bağlı olarak — karın anjinasına (mezenterik anjina) yol açabilir; yemek sonrası ortaya çıkan kramp tarzı ağrıyla karakterizedir.
Süperior Mezenterik Arter — Orta Bağırsağın Arteri
Süperior mezenterik arter (arteria mesenterica superior), çölyak trunkusun yaklaşık 1 cm altında, L1 vertebra düzeyinde abdominal aortanın ön yüzeyinden köken alır. Pankreas boynu arkasından geçerek mezenter köküne girer ve burada geniş bir yelpaze biçiminde çok sayıda dala ayrılır.
Dalları arasında inferior pankreatikoduodenal arter (duodenum ve pankreasın alt kısmını besler), jejunal ve ileal arterler (ince bağırsağı besleyen 12-15 arasında değişen kol; bu kollar birbirleriyle anastomoz yaparak arteriyel arklar oluşturur ve son olarak düz damarlar aracılığıyla bağırsak duvarına girer), ileokolik arter (terminal ileum, çekum ve apendiksi besler), sağ kolik arter (çıkan kolonun üst bölümünü besler) ve orta kolik arter (transvers kolonun sağ bölümünü besler) sayılabilir.
Embriyolojik olarak süperior mezenterik arter orta bağırsağı (midgut) besler. Orta bağırsak; duodenumun Vater ampulü distalinden başlayarak transvers kolonun proksimal üçte ikisine kadar uzanan bölümü kapsar. Bu geniş beslenme alanı, süperior mezenterik arterin tıkanmasının neden bu denli yıkıcı sonuçlar doğurduğunu açıklar: akut mezenterik iskemi tablosu geliştiğinde geniş bir bağırsak segmenti kısa sürede nekroza uğrayabilir ve hasta hayatını kaybedebilir.
Süperior mezenterik arterin Treitz bağının hemen gerisinde duodenum üzerine baskı uyguladığı durumda süperior mezenterik arter sendromu ortaya çıkar; duodenal tıkanma belirtileriyle seyreden bu tablo özellikle hızlı kilo kaybı yaşayan ya da uzun süre sırtüstü yatan hastalarda görülür.
İnferior Mezenterik Arter — Arka Bağırsağın Arteri
İnferior mezenterik arter (arteria mesenterica inferior), L3 vertebra düzeyinde abdominal aortanın ön yüzeyinden köken alır ve süperior mezenterik artere kıyasla belirgin biçimde daha ince bir yapıya sahiptir. Dalları arasında sol kolik arter (inen kolonun üst bölümünü besler), sigmoid arterler (sigmoid kolonu besleyen 2-4 arasında dal) ve süperior rektal arter (rektumun üst bölümünü besleyen; orta ve inferior rektal arterler aracılığıyla internal iliak arter sistemiyle anastomoz yapar) yer alır.
Embriyolojik olarak inferior mezenterik arter arka bağırsağı (hindgut) besler. Arka bağırsak; transvers kolonun distal üçte birinden başlayarak sigmoid kolon ve rektumun üst bölümünü kapsar. Anal kanalın alt bölümü ise internal pudendal arterden beslenir ve bu sınır embriyolojik olarak pektin çizgisine (dentate line) karşılık gelir.
Anastomozlar ve Kolateral Dolaşım
Bu üç ana arterin beslenme alanları arasındaki sınırlar anatomik olarak sabit olmakla birlikte geniş anastomoz ağları sayesinde birbirini destekleyebilir. Çölyak trunkus ile süperior mezenterik arter arasında pankreatikoduodenal arterler aracılığıyla üst anastomoz kurulur. Süperior ve inferior mezenterik arterler arasında ise Drummond marjinal arteri (arteria marginalis coli) aracılığıyla anastomoz sağlanır; bu damar tüm kolon boyunca mezenterik kenar üzerinde uzanan sürekli bir arteriyel arkı oluşturur. Griffiths noktası (splenik fleksür yakınında) ve Sudeck noktası (sigmoid-rektal bileşke yakınında) bu anastomozun görece zayıf kaldığı kritik bölgeleri işaret eder; bu noktalarda iskemi gelişimine yatkınlık artar ve cerrahi sırasında dikkatli davranılması gerekir.
Klinik Önemi
Abdominal arterlerin herhangi birinde gelişen aterosklerotik darlık, emboli ya da tromboz mezenterik iskemiye yol açar. Kronik formda yemek sonrası ortaya çıkan karın ağrısı ve kilo kaybı ön plana çıkarken akut formda ani ve şiddetli karın ağrısı, bağırsak nekrozu ve peritonit hızla gelişebilir. Aortik anevrizma tamirinde, kolon rezeksiyonlarında ve karaciğer transplantasyonunda bu arterlerin anatomik varyasyonlarının ve anastomoz düzeninin tam olarak bilinmesi hem ameliyat güvenliği hem de organ canlılığı açısından belirleyici bir öneme sahiptir.
