Abakavir

Abakavir, nükleozid revers transkriptaz inhibitörü (nucleoside reverse transcriptase inhibitor — NRTI) sınıfına ait bir antiviral ilaçtır. HIV-1 enfeksiyonunun tedavisinde diğer antiretroviral ajanlarla kombinasyon hâlinde kullanılır.

Farmakolojik Sınıflandırma

Abakavir, NRTI sınıfının bir üyesi olarak viral replikasyonu inhibe eder. Hücre içinde aktif metaboliti olan karbovir trifosfata dönüştürülür. Bu aktif metabolit, HIV revers transkriptaz enzimini kompetitif olarak inhibe ederek viral RNA’nın DNA’ya dönüştürülmesi sürecini engeller. Böylece yeni viral DNA sentezi durur ve virüsün çoğalması baskılanır.

Endikasyon

Abakavir, HIV-1 enfeksiyonunun tedavisinde endikedir. Monoterapi olarak kullanılmaz; her zaman diğer antiretroviral ilaçlarla kombinasyon tedavisinin bir parçası olarak reçete edilir. Tipik kombinasyon rejimleri arasında abakavir ile lamivudin ve bir integraz inhibitörünün birlikte kullanımı yer almaktadır.

Günümüzde abakavir aşağıdaki sabit doz kombinasyon preparatlarında yer almaktadır: Kivexa (abakavir + lamivudin), Trizivir (abakavir + lamivudin + zidovudin) ve Triumeq (abakavir + lamivudin + dolutegravir).

Kontrendikasyon

Abakavire karşı bilinen aşırı duyarlılık, ilacın kullanımını kesin olarak kontrendike kılar. Aşırı duyarlılık reaksiyonu geçirmiş bir hastada ilacın yeniden başlanması hayatı tehdit eden ağır reaksiyonlara yol açabilir.

HLA-B*5701 Genetik Tarama: Abakavir başlanmadan önce hastalarda HLA-B*5701 allel testi yapılması önerilmektedir. Bu genetik varyantı taşıyan bireylerde abakavire bağlı aşırı duyarlılık reaksiyonu gelişme riski belirgin biçimde yüksektir. HLA-B*5701 pozitif hastalarda abakavir kullanımından kaçınılmalıdır.

Advers Etkiler

Yaşamı Tehdit Eden Advers Etkiler

Abakavirin en önemli ve potansiyel olarak ölümcül advers etkisi aşırı duyarlılık reaksiyonudur. Hastaların yaklaşık %5’inde görülen bu reaksiyon, genellikle tedavinin ilk altı haftasında ortaya çıkar ve fatal seyredebilir.

Aşırı duyarlılık reaksiyonunun karakteristik bulguları şunlardır: ateş, deri döküntüsü, genel halsizlik, bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı ve solunum sıkıntısı. Bu semptomların birlikte görülmesi durumunda abakavir derhal kesilmeli ve bir daha başlanmamalıdır.

Diğer yaşamı tehdit eden advers etkiler arasında granülositopeni (granülosit sayısında tehlikeli düzeyde azalma), anemi (kan hücresi üretiminin baskılanmasına bağlı) ve laktik asidoz (tüm NRTI sınıfı ilaçlarla ilişkili mitokondriyal toksisite sonucu ortaya çıkan ve yüksek mortalite taşıyan metabolik komplikasyon) yer almaktadır.

Sık Görülen Advers Etkiler

Hastaların önemli bir bölümünde tedavinin başlangıcında aşağıdaki yan etkiler gözlemlenebilir:

Genel semptomlar arasında ateş, baş ağrısı, halsizlik ve uykusuzluk (insomnia) sayılabilir. Gastrointestinal semptomlar arasında bulantı, kusma, ishal ve iştahsızlık (anoreksi) yer alır. Deri bulguları arasında döküntü dikkat çeker; döküntünün aşırı duyarlılık reaksiyonunun bir parçası olup olmadığının ayırt edilmesi klinik açıdan büyük önem taşır.

İzlem ve Güvenlik Önlemleri

• Tedavi Öncesi: HLA-B*5701 genetik taraması yapılmalıdır. Başlangıç tam kan sayımı, karaciğer fonksiyon testleri ve laktik asit düzeyi ölçülmelidir.
• Tedavi Süresince: Hasta, aşırı duyarlılık reaksiyonunun semptomları konusunda ayrıntılı biçimde bilgilendirilmelidir. Ateş, döküntü ve gastrointestinal semptomların eş zamanlı görülmesi durumunda derhal hekime başvurması öğütlenmelidir. Düzenli tam kan sayımı ve karaciğer fonksiyon testleri ile izlem sürdürülmelidir.
• İlacın Kesilmesi: Aşırı duyarlılık reaksiyonu şüphesinde abakavir derhal kesilmeli ve kesinlikle yeniden başlanmamalıdır. Yeniden maruziyetin ağır ve ölümcül reaksiyonlara yol açtığı klinik vakalarla kanıtlanmıştır.

Farmakokinetik Özellikler

Abakavirin temel farmakokinetik özellikleri şu şekilde özetlenebilir: Oral biyoyararlanımı yaklaşık %83 olup yüksek emilim kapasitesine sahiptir. Kan-beyin bariyerini geçerek merkezi sinir sistemine ulaşabilir. Karaciğerde glukuronidasyonla metabolize edilir. Böbrek ve bağırsak yoluyla atılır. Yarı ömrü yaklaşık 1,5 saattir; ancak hücre içi aktif metabolitinin yarı ömrü çok daha uzundur.

İlaç Etkileşimleri

• Etanol: Abakavir ile alkol aynı metabolik yolağı kullandığından eş zamanlı kullanımda abakavir plazma düzeyleri yükselir.
• Metadon: Abakavir, metadonun klirensini artırarak plazma düzeyini düşürebilir.
• Ribavirin: Mitokondriyal toksisite riskini artırabilir; birlikte kullanımdan kaçınılmalıdır.

İlgili Kavramlar

• NRTI (Nükleozid Revers Transkriptaz İnhibitörü): HIV tedavisinde kullanılan temel antiretroviral ilaç sınıfıdır; viral replikasyonu revers transkriptaz enzimini inhibe ederek engeller.
• HLA-B*5701: Abakavire bağlı aşırı duyarlılık reaksiyonunun genetik yatkınlık belirtecidir.
• Revers transkriptaz: HIV’in RNA genomunu DNA’ya dönüştüren viral enzimdir; NRTI’lerin hedef molekülüdür.
• Laktik asidoz: NRTI sınıfı ilaçların mitokondriyal DNA sentezini baskılaması sonucu ortaya çıkan, laktat birikimi ile karakterize ciddi metabolik komplikasyondur.
• Antiretroviral tedavi (ART): HIV enfeksiyonunu baskılamak amacıyla birden fazla antiretroviral ilacın kombinasyon hâlinde kullanıldığı tedavi stratejisidir.
• Granülositopeni: Granülosit sayısının tehlikeli düzeyde azalması sonucu ciddi enfeksiyon riskinin belirgin biçimde arttığı hematolojik komplikasyondur.

Not: Abakavir, etkinliği ve güvenlik profili iyi tanımlanmış bir antiretroviral ajan olmakla birlikte HLA-B*5701 taraması yapılmadan başlanmaması ve aşırı duyarlılık reaksiyonu açısından dikkatli izleme yapılması büyük önem taşımaktadır. Tüm HIV tedavileri uzman hekim gözetiminde yürütülmelidir.